ایدهٔ اولیهٔ تأسیس دانشگاه تبریز، یک سال پس از خاتمهٔ فاجعهٔ جنگ جهانی به وجود آمد و در ۱۲ ژوئن ۱۹۴۶ این دانشگاه تشکیل شد. موسسهٔ آموزشی ایجاد شده، فعالیت خود را تحت نام سابق دانشگاه آذربایجان و با سه دانشکدهٔ پزشکی، کشاورزی و علوم تربیتی آغاز کرد.

دیری نپائید که موسسهٔ تأسیس شدهٔ جدید، منحل شد و تمام فعالیت‌های آموزشی آن به علت برخی فعالیت‌های سیاسی پشت پرده در منطقه و پیامدهای ناشی از آن، به مدت چند ماه به حالت تعلیق درآمد.

در این سال‌ها با تلاش طبقات مختلف مردمی و به ویژه عدهٔ معدودی از فعالان دانشگاهی و سیاسی، تشکیل مجدد دانشگاه دوباره مطرح شد و احتیاج مبرم به ایجاد طرح‌ها و راهکارهای مناسب برای رسیدن به این هدف مورد توجه قرار گرفت. خوشبختانه طرح‌های جدیدی به وسیلهٔ عده‌ای مطرح شدند که موافقت اکثریت را در پی داشت.

بالاخره در ۳۰ اکتبر ۱۹۴۷، دانشگاه مجدداً باز شد و فعالیت آموزشی خود را از سر گرفت. مراسم باشکوه گشایش دانشگاه که به عنوان یک واقعهٔ منحصر به فرد و بزرگ در تاریخ معاصر تبریز قلمداد می‌شود، به طور زنده از رادیوی محلی پخش شد و مردان و زنان با فرهنگ آذربایجان به آرزوی قلبی خود دست یافتند.

دانشگاه دوباره تشکیل شدهٔ تبریز، با دو دانشکده به نام‌های دانشکدهٔ ادبیات و دانشکدهٔ پزشکی با آموزش ۱۶۰ نفر دانشجو شروع به کار کرد و به فاصلهٔ کمی، تعداد دانشکده‌ها و زمینه‌های تحصیلی در آن افزایش یافت.

لازم به ذکر است که طی فعالیت‌های طولانی آموزشی و فرهنگی دانشگاه تبریز تعداد زیادی از دانشجویان با استعداد را پرورش داده‌است که امروزه به عنوان کارشناسان، معلمان، استادان دانشگاه، دانشمندان و مدیران موفق، نه تنها در کشور ما، بلکه در بسیاری از مراکز تحقیقاتی و آموزشی سراسر دنیا مشغول به کارند.

باید گفت که تعداد دانشجویان کوشا و با استعداد که موفقیت‌های زیادی در زمینه‌های علمی و مدیریتی، در مشاغل خارج از ایران کسب کرده‌اند قابل توجه‌است.

دانشکده‌ها